Componist Anthony Fiumara: “Eenvoudig is niet hetzelfde als gemakkelijk”

Componist Anthony Fiumara: “Eenvoudig is niet hetzelfde als gemakkelijk”

‘Muziek van nu door de makers van nu’, zo definieert November Music zichzelf. Het Bossche festival bestaat alweer 25 jaar. Luister sprak met Anthony Fiumara, de ‘composer in focus’ van deze editie.

(Luister, 3 november 2017)
Foto: Antony Fiumara, © Werry Crone

Dit jaar opende November Music met een Requiem. Niet vanwege een specifieke aanleiding tot treurnis. Integendeel, het festival toont zich in zijn zilveren jubeljaar levendiger dan ooit. Maar wel omdat November Music een traditie wil behouden: het Bosch Requiem, dat in 2010 ontstond binnen de aanloop naar de internationale manifestatie ‘Jheronimus Bosch 500’.
Jaarlijks krijgt een componist de opdracht voor een nieuw requiem dat op 2 november (Allerzielen) in première gaat. Vorig jaar viel componist Detlev Glanert die eer te beurt; dit jaar is het Anthony Fiumara (1968), tevens  ‘composer in focus’ tijdens November Music 2017.

Op de dag dat deze Luister-editie verschijnt, is de première net achter de rug. Désanne van Brederode schreef een aangrijpend Engelstalig libretto voor je requiem ‘Memorial Park’.

“Ik had natuurlijk de liturgische teksten van het requiem kunnen nemen, maar dat vond ik te makkelijk. Eigenlijk dacht ik meteen aan Désanne. Ik heb al haar romans gelezen en vind dat ze heel mooi schrijft over filosofie en spirituele zaken.
We hadden ook meteen dezelfde ideeën. Ten eerste: het moest geen tranentrekker worden, met langzame treurmuziek en zo. Ten tweede moest het een link leggen naar de huidige tijd, zowel qua tekst als muziek. Daarom heb ik, naast het Nederland Kamerkoor, voor de jazz-minimal formatie TEMKO gekozen en voor Holland Baroque, omdat zij barok combineren met eigentijdse elementen, zoals jazz met trompettist Eric Vloeimans.
Ten derde constateerden Désanne en ik dat een requiem doorgaans vooral dient als troost voor de achterblijvers, terwijl het perspectief van de dode zelf eigenlijk amper aan bod komt. Juist die invalshoek heeft zij nu gekozen. In Memorial Park beschrijft ze verschillende manieren van sterven. ‘Lacrimosa’ bijvoorbeeld vertelt het verhaal van iemand die suïcide heeft gepleegd. In andere delen gaat het over een vluchteling die overboord slaat, of een ziel in het voorgeborchte die nog geboren moet worden. Maar al die aspecten liggen verscholen onder de poëtische laag van de tekst, je kunt ze niet meteen aanwijzen.”

Kunnen we een CD of DVD van Memorial Park tegemoet zien?

“Nou, ik ben sowieso van plan om er een goede opname van te laten maken voor mijn eigen label, Alaska Records. En NPO Radio 4 gaat het uitzenden. Bovendien zoeken we nog naar andere gelegenheden om het uit te voeren. Ik heb er alle vertrouwen in dat dat gaat lukken.”

Nog een première tijdens November Music: je tweede strijkkwartet ‘Silver’, uitgevoerd door het jonge Italiaanse Quartetto Maurice.

“Strikt genomen wordt dat de concertpremière. Het kwartet is op 16 september al uitgevoerd in Museum De Pont in Tilburg, dat dit jaar eveneens 25 jaar bestaat.
Weet je, in de tijd dat ik nog recensent was bij Trouw, schreef ik ook over beeldende kunst. Ik heb daarbij nooit onder stoelen of banken gestoken dat De Pont een van mijn favoriete musea was. Dit jaar nam de directeur contact met me op en vroeg om een nieuwe compositie voor hun jubileum. En ik wilde heel graag een weer strijkkwartet maken, want het schrijven van mijn eerste kwartet, ‘I Dreamed in the Cities at Night’, was me heel goed bevallen. De titel ‘Silver’ verwijst natuurlijk naar het 25-jarig bestaan.”

En de raadselachtige titel ‘I Dreamed in the Cities at Night’?

“Dat is de Engelse vertaling van een versregel van Remco Campert, een fantastische dichter: ‘ik droomde in de steden bij avond’. Die zin zette me aan tot het schrijven van dit strijkkwartet. Het was een opdracht voor de ZaterdagMatinee in het Concertgebouw. De première was op 7 februari 2015, door het Keulse Ensemble MusikFabrik. Straks tijdens November Music wordt het gespeeld door het Ragazze Kwartet. In het tweede deel van dit strijkkwartet grijp ik terug op mijn koorwerk ‘Lamento’, waarvoor ik ook een gelijknamig gedicht van Campert had gebruikt.”

Ondergedompeld

Wie ‘I Dreamed in the Cities at Night’ hoort, kan bij deel I, qua driftige beweging en kleurenspel, associaties hebben met Vivaldi’s Vier Jaargetijden. In het lyrische tweede deel hoor je een zweem renaissance, maar ook dat intieme en breekbare van bijvoorbeeld ‘Silentium’ uit ‘Tabula Rasa’ van Arvo Pärt. “Geen gekke vergelijking,” vindt Fiumara zelf, “want ik heb een oude muziek-achtergrond en ben een liefhebber van Pärt.”

Transparantie, emotie en herhaling lijken de kernbegrippen in deze een delicate, schijnbaar statische eenvoud, waardoor je zachtjes wordt meegetrokken in een muzikale onderstroom. “Ondergedompeld in klanken”, zo formuleert Fiumara zijn streven. “Dat ondergedompeld zijn dat vind ik belangrijker dan de nadruk leggen op de constructie.”
Op zijn website beschrijft hij ook andersoortige muziek “…die drijft op vaart en meesterlijke beheersing van een instrument. In mijn eigen muziek vermijd ik dit soort virtuositeit. Ik let liever op het mysterie dat hoorbaar is onder het oppervlak van de noten.”

Op 9 november is daar de ‘Fiumarathon’, helemaal gewijd aan de composer in focus (“Gitarist Aart Strootman kwam met die woordspeling aanzetten en ik vond het eigenlijk erg leuk”), waarbij invloeden van renaissance, minimal music en pop in Fiumara’s muziek breed worden uitgemeten.
Überhaupt vormt minimal music een substantieel onderdeel van deze November Music. Dat heeft natuurlijk ook te maken met de tachtigste verjaardag van Philip Glass, op 31 januari 2017.  Op 11 november start een driedelige ‘Minimal Music Marathon’ die onderweg uitwaaiert naar aanpalend repertoire. Fiumara: “Het gaat hier over om Amerikaanse minimalisten als La Monte Young, Steve Reich en Terry Riley, maar bijvoorbeeld ook over een Morton Feldman.”

Je arrangeerde en componeerde ook voor de ‘Minimal Glass Interludes’, met Slagwerk Den Haag.

“Daarvoor heb ik, als een soort curator, een selectie gemaakt en ook wat vroeg werk van Glass uitgezocht. Vervolgens ben ik gaan bedenken: wat voor slagwerk zou daar nou eens mooi bij klinken…? Zo ontstond mijn ‘Vitreous Body’, Glasachtig Lichaam, voor slagwerkkwartet. Het gaat echt om muziek die ‘naast Glass klinkt’, anders kan ik het niet formuleren. Ik heb dus niet geprobeerd om er een evenknie bij te maken.”

Ooit hoorde ik een radiopresentator zeggen: “Pärt is geen minimal music, dáárvoor heeft zijn muziek te veel diepgang!”

“Ja, vanwege de eenvoud kleeft er aan de minimal music nog steeds een predicaat van ‘makkelijk’. Maar eenvoudig is niet hetzelfde als makkelijk. Misschien is het zelfs wel makkelijker om heel complexe muziek met veel chromatiek te schrijven.
Bij minimal music kun je je nergens achter verschuilen, geen rookgordijnen optrekken. Alles is helder en ligt open, dus elke noot moet op de juiste plek terechtkomen. Pas nog heb ik Canto Ostinato van Ten Holt geïnstrumenteerd en het is ongelofelijk: welke elementen je er ook uitlicht, het klinkt allemaal klinkt even goed!
Ik trek graag de parallel met beeldende kunst. Over een Rothko zeggen we toch ook niet: ‘Het zijn maar een paar vlakken’? En feit is dat de minimal music toch enorm veel invloed heeft gehad, zowel in de filmmuziek als de concertzaal. Dus ja, laten we maar zeggen: het kan verkeren.”

 

‘The River Beneath Us’ (CD). Debuutalbum van Tom Sanderman (saxofoon), met werk van Anthony Fiumara (titelnummer, tevens première), Steve Reich, Philip Glass en Terry Riley. Alaska Records. Zie ook www.anthonyfiumara.com en www.alaskarecords.com.

November Music (festival). ’s-Hertogenbosch, 2 t/m 12 november 2017
Eigentijdse muziek en theater, met o.a. Ralph van Raat, John Zorn en Silbersee. Zie www.novembermusic.net

Reageren is niet mogelijk.